Menu Zamknij

Czego potrzebują małe dzieci: świat do nauki i odkrywania

Każde dziecko jest wyjątkowe: tę jego niezwykłość można dostrzec nie tylko w rozwoju fizycznym, umysłowym i społecznym, lecz od samego początku w każdym małym geście, zabawie, forsowaniu swoich potrzeb, zamiłowaniach i niechęci, a zwłaszcza w potrzebach dotyczących sfery doświadczeń. Każde dziecko rozwija się inaczej i „odpowiednio“ – na bazie swoich uzdolnień i przy zapewnieniu odpowiednich warunków. Każda nabyta umiejętność inspiruje do zdobycia kolejnej, trudniejszej, każde pytanie, na które udzielona została odpowiedź, skłania do zadawania nowych pytań, każdy rezultat pokazuje nowy problem. I każde poznanie rozwija się z wcześniejszych.

Nawet mimo intensywnego oddziaływania żadne dziecko nie wykona ważnego kroku w rozwoju, zanim jego system nerwowy nie zasygnalizuje, że jest do tego gotowy pod względem emocjonalnym, intelektualnym i fizycznym. Programy nauczania i wspomagania nie dadzą rezultatów, jeśli nie będą uwzględniały przeżyć i doświadczeń poszczególnych dzieci.

Tym niemniej: bez otoczenia sprzyjającego zbieraniu doświadczeń oraz empatycznego wspierania go w jego zamiarach i planach żadne dziecko nie rozwinie swojego potencjału. Łączy się z tym przyznanie indywidualnego czasu na rozwój jak również stawianie odpowiednich wyzwań z wykorzystaniem pomieszczeń przeznaczonych na aktywność fizyczną i zapewniających swobodę ruchu oraz inspirujących materiałów.

Spowodowane jest to właściwością dziecięcego mózgu: we wczesnych latach nieustannie „poluje“ on na nowe, ale nie nazbyt nowe wrażenia zmysłowe. Gdy dziecko słyszy i widzi coś nowego, to chce od razu działać, aby wnikliwie zbadać sprawę. Bowiem tylko poprzez działanie mózg jest pobudzany do wzrostu.  W chwili narodzin każdy człowiek dysponuje już większością komórek nerwowych, a z każdym nowym doświadczeniem powstają między nimi nowe połączenia. Dzieje się tak przez odbiór informacji z możliwie wielu kanałów zmysłowych równocześnie. Przenoszą one do mózgu wiele różnych informacji jednocześnie. Tam rozprowadzane są one do odpowiednich ośrodków w korze mózgowej, zapamiętywane, łączone ze sobą i stają się podstawą poznania, umiejętności, zmodyfikowanego rozumienia i nowej wiedzy.

Mózg małych dzieci zdany jest za każdym razem na wprowadzanie danych wieloma kanałami równocześnie. Inaczej niż komputer, nie czeka i nie reaguje na to wprowadzenie, lecz w przypadku nowych wymagań AKTYWNIE poszukuje informacji wszystkimi zmysłami.

Najważniejsze w każdym długotrwałym doświadczeniu są zmysły podstawowe (bliskie) lub zmysły ułożenia ciała w przestrzeni. Umożliwiają percepcję własnego ciała w połączeniu z innymi bodźcami percepcyjnymi. Najważniejsze „kanały“ zmysłowe to kanał proprioceptywny (zmysły mięśniowe) oraz przedsionkowy (zmysły równowagi). Aby aktualną pozycję ciała w przestrzeni połączyć z potrzebnym napięciem mięśniowym, zmysł pozycji ciała i zmysł ruchu nieprzerwanie dostarczają informacji o tym, ile siły dziecko zużywa podczas badania i eksperymentowania, jak bardzo musi napinać mięśnie, jak obszerne ruchy musi wykonywać. Zmysł siły i zmysł oporu nieustannie informują, ile siły ściskającej i rozciągającej w mięśniach należy ze sobą zharmonizować i jak je należy dozować.

Istotną rolę pełnią również wrażliwość haptyczna lub powierzchniowa (z greckiego: haptikos = dający się dotknąć, chwycić; znajdujący się w zasięgu rąk). Dzięki nim dziecko natychmiast rozpoznaje właściwości powierzchni i jej rozmiar, kontury oraz temperaturę przedmiotów, jak również ich stan i konsystencję. Zmysł dotyku dostarcza informacji o tym, czy przedmiot jest przyjemnie ciepły, gorący czy też zimny, czy jego powierzchnia jest nierówna czy gładka. Mózg wszystkie te wrażenia lokalizuje, ocenia i łączy, a nawet porównuje z innymi bodźcami percepcyjnymi.

Całość jest udoskonalana przez zmysł wzroku (postrzeganie kolorów i jasności), zmysł słuchu (słyszenie odgłosów i dźwięków z różnych kierunków) oraz zmysł powonienia i smaku, które są wrażliwe na aromaty, substancje chemiczne i olejki eteryczne. Przywierają one do każdego przedmiotu i sprawiają, że staje się niepowtarzalny i różni się od wszystkich innych. Te doznania łączą się natychmiast z pozostałymi wrażeniami zmysłowymi w całościowe doświadczenie.

Co decydujące: dopiero powiązanie siecią połączeń wszystkich miejsc w korze mózgowej i móżdżku podczas nowego doświadczenia daje efekt w postaci całkowitego doświadczenia uczenia się, które może zostać zakotwiczone w pamięci długotrwałej. Jeśli zaangażowany jest tylko jeden lub dwa kanały zmysłowe (jak przy oglądaniu telewizji), to wszystko zostaje szybko zapomniane. A gdy kanały zmysłowe są rzadko używane (zwłaszcza proprioceptywny i przedsionkowy), to powiązane z nimi sieci połączeń w mózgu są likwidowane – zgodnie z zasadą: „Use it or loose it.“ („Wykorzystaj, albo się pozbądź.“)

Gdy wrażenia zmysłowe są „zafałszowywane“ (np. pielucha, która – nasiąknięta moczem – dzięki specjalnej wkładce wciąż wydaje się sucha) lub gdy nie można ich przyporządkować (jak np. tło muzyczne w supermarkecie), to również nie może z nich powstać żadne zintegrowane doświadczenie uczenia się. Niestety nasz świat produkuje coraz więcej takich fałszywych doświadczeń dla małych dzieci – a my się dziwimy, że nabierają one dystansu do nauki!

Dzieci mogą samodzielnie oddziaływać na ludzi i rzeczy, co dostarcza im za każdym razem nowej wiedzy o:

  • cechach obiektów,
  • stanach,
  • regułach,
  • związkach,
  • stosunkach przestrzennych i wymiarach,
  • stałości obiektu (wiedzy o tym, że obiekty istnieją, nawet gdy postrzega się je z różnej perspektywy lub na krótko znikają),
  • tworzeniu kategorii,
  • pojęciach i cegiełkach języka,
  • upływie czasu,
  • wymiarach, masie, długości i ilości,
  • konsystencji i strukturze materiałów.

W dziennej placówce opieki nad dziećmi jest wiele możliwości zapewnienia dzieciom podstawowych doświadczeń muzycznych. Posługując się farbami, dającymi się formować materiałami i narzędziami małe dzieci doświadczają najważniejszych cech materiałów plastycznych. Pierwsze doświadczenia z mediami drukowanymi to rozrywanie, zgniatanie i kartkowanie książeczek z obrazkami. Dopiero wtedy dzieci zaczynają rozumieć, że przedstawione w nich przedmioty znają z rzeczywistości.

Zasady podziału pomieszczeń

Dzieci pragną orientacji. Chcą umieć się odnaleźć i wiedzieć, gdzie co można znaleźć. Dlatego w pomieszczeniach, w idealnym przypadku na różnych poziomach, znajdują się obszary, w których dzieci mogą oddawać się różnej aktywności – pojedynczo, we dwójkę lub w mniejszych lub większych grupach. W związku z tym poszczególne obszary są:

  1. wyraźnie rozpoznawalne,
  2. dają się rozróżnić,
  3. są przejrzyście zorganizowane i urządzone,
  4. ukierunkowane na samodzielną aktywność,
  5. wyposażone w materiały pobudzające zmysły,
  6. tak ukształtowane, że dzieci mogą bezpiecznie wypróbowywać granice swoich możliwości.

Pomieszczenia dla najmłodszych dzieci bardzo się różnią od sal przedszkolnych i szkolnych. Są podzielone na strefy i wyposażone nie tylko w wymiarze podłogi, lecz również we wszystkich innych. Przy ich podziale uwzględniono 4 zasady:

  1. różnice wysokości,
  2. nisze,
  3. połączenia,
  4. przejrzystość.

Różnice wysokości są niezbędne, żeby dzieci mogły doświadczyć zmiany perspektywy: pomieszczenie widziane z dołu wygląda zupełnie inaczej niż z góry. Poza tym za każdym razem aktywowane są zmysły ułożenia ciała w przestrzeni. Pod tym pojęciem rozumiane są: zmysł równowagi (wrażenia przedsionkowe) i informacje płynące z mięśni (odczucia proprioceptywne lub kinestetyczne), ponieważ uchodzą one za podstawową siłę napędową postrzegania i nauki.

Nisze umożliwiają dzieciom niezakłóconą samodzielną zabawę lub przebywanie z niewieloma dziećmi naraz. Zapraszają również do odpoczynku lub wycofania się, gdy dziecko odczuwa przesyt dużą grupą. Wreszcie dzieci w niszach mogą sobie urządzić miejsce do spania.

Zasada „połączeń“ umożliwia bezpośrednie doświadczenia z: drogami, połączeniami pomiędzy miejscami, oddaleniem, powiązaniami, uszeregowaniem – a więc podstawami matematyki.

Przejrzystość jako zasada podziału pomieszczeń umożliwia orientację, widok, perspektywę jako umiejętności spojrzenia dalej niż czubek własnego nosa.

Dzieci, które jeszcze nie umieją chodzić, potrzebują na podłodze zachęt do raczkowania jak np. lustrzana folia, plakaty, linie w kontrastowych kolorach. Korzystne są wypukłości powierzchni, przeszkody, nachylone płaszczyzny i wykładziny podłogowe z co najmniej ośmioma różnymi rodzajami struktury powierzchni, np.:

  • gładka, równa;
  • matowa;
  • szorstka;
  • puszysta;
  • ciepła;
  • zimna;
  • miękka;
  • chropowata;
  • nierówna, pofalowana;
  • powierzchnia tłoczona.

Wszystko to można zrealizować, stosując podział pomieszczenia na następujące elementy:

  1. pionowy podział pomieszczenia (3-4 poziomy do sufitu);
  2. wysokie i niskie granice i przeszkody;
  3. wolna przestrzeń;
  4. osłonięty kącik z matą do raczkowania dla najmłodszych;
  5. poziomy podział pomieszczenia (szafy, regały, ażurowe ściany);
  6. połączenia, tunele, mosty, nachylone płaszczyzny, stopnie, drabinki, schody;
  7. widok na pomieszczenie, perspektywa, orientacja.

Działania, które umożliwia ta koncepcja pomieszczenia:

  • poczucie bezpieczeństwa i bycia chronionym
  • podleganie zabiegom pielęgnacyjnym w bliskim kontakcie z opiekunem i w wygodnych warunkach
  • spokojne czynności, odpoczynek i niezakłócony sen
  • poruszanie się na wolnej powierzchni
  • hałasowanie
  • wypróbowywanie własnych umiejętności
  • ruch wbrew sile ciężkości
  • samodzielne jedzenie i picie (współpraca przy przygotowywaniu posiłków, samodzielne napełnianie i posługiwanie się przyborami)
  • doświadczenia z materiałami plastycznymi (suche, wilgotne i mokre farby, papier, tektura)
  • doświadczenia z materiałami dającymi się formować (glina, masa plastyczna, materiały lepkie i płynne)
  • doświadczenia z twardymi materiałami i narzędziami (drewno, metal)
  • podstawowe doświadczenia z klockami
  • oglądanie książeczek, czytanie
  • zabawy, zabawy z podziałem na role i zabawy lalkami
  • doświadczenia z muzyką, rytmiką, zabawami dźwiękowymi

Obszary o określonej funkcji

  • Strefa odpoczynku na trzech poziomach, zasada tworzenia nisz, własne miejsca do spania w różnych rodzajach łóżek.
  • Miejsce na zabiegi pielęgnacyjne z widokiem na pomieszczenie grupowe,
  • ze strefą mokrą do doświadczeń z wodą.
  • Garderoba dla dzieci z własnymi szafkami.
  • Duże powierzchnie przeznaczone na ruch i hałasowanie.
  • Strefa o charakterze warsztatu do posługiwania się drewnem i narzędziami.
  • Pracownia do doświadczeń z farbami i materiałami plastycznymi.
  • Pomieszczenie do zabaw ruchowych.
  • Teren zewnętrzny

Obowiązują tutaj te same zasady podstawowe, co przy urządzaniu wnętrz:

  • nisze z zarośli, zagajników, wierzbowych szałasów, domków do zabawy;
  • różnice wysokości dzięki pagórkom, wałom, rowom, nieckom;
  • granice, które można pokonać oraz takie, których nie można przekroczyć;
  • wolne powierzchnie dla dziecięcych pojazdów.

Teren zewnętrzny daje możliwość:

  • doświadczeń z roślinami i małymi zwierzętami (mury z naturalnych kamieni, zarośla, rabaty na zboczu, rabata ziołowa);
  • zabaw piaskiem i materiałami dającymi się formować;
  • doświadczeń z właściwościami i możliwościami zastosowania wody (urządzenie na plac zabaw z wodą, rynna z wodą, pompa);
  • huśtania się;
  • balansowania;
  • kręcenia się;
  • wspinania się,
  • podskakiwania;
  • skakania;
  • czołgania się;
  • chodzenia i biegania;
  • wycofania się i samotnej zabawy;
  • zabawy w większych grupach dzieci;
  • wspólnego siedzenie w kole.

Dr. Inga Bodenburg (Dyplomowany Pedagog Socjalny i Psycholog)

Przeczytaj pozostałe części referatu „Więzi i nauka w grupach najmłodszych dzieci

Posted in Potrzeby, Strefa wiedzy